ग्रॅफाइट आणि कार्बनमध्ये काय फरक आहे?

कार्बनयुक्त पदार्थांमध्ये ग्रॅफाइट आणि कार्बन यांच्यातील फरक हा प्रत्येक पदार्थात कार्बन ज्या प्रकारे तयार होतो, त्यात असतो. कार्बनचे अणू साखळ्या आणि वलयांमध्ये जोडले जातात. प्रत्येक कार्बनयुक्त पदार्थामध्ये कार्बनची एक विशिष्ट रचना तयार होऊ शकते.

कार्बनपासून सर्वात मऊ पदार्थ (ग्रॅफाइट) आणि सर्वात कठीण पदार्थ (हिरा) तयार होतो. कार्बनयुक्त पदार्थांमधील मुख्य फरक हा प्रत्येक पदार्थात कार्बनच्या निर्मितीच्या पद्धतीत असतो. कार्बनचे अणू साखळ्या आणि वलयांमध्ये जोडले जातात. प्रत्येक कार्बनयुक्त पदार्थामध्ये कार्बनची एक अद्वितीय रचना तयार होऊ शकते.
या मूलद्रव्यामध्ये स्वतःहून बंध आणि संयुगे तयार करण्याची विशेष क्षमता आहे, ज्यामुळे त्याला आपल्या अणूंची मांडणी आणि पुनर्मांडणी करण्याची क्षमता मिळते. सर्व मूलद्रव्यांमध्ये, कार्बन सर्वाधिक संयुगे तयार करतो – सुमारे १० दशलक्ष रचना!
शुद्ध कार्बन आणि कार्बन संयुगे या दोन्ही स्वरूपात कार्बनचे विविध उपयोग आहेत. प्रामुख्याने, ते मिथेन वायू आणि कच्चे तेल या स्वरूपात हायड्रोकार्बन म्हणून कार्य करते. कच्च्या तेलाचे ऊर्ध्वपातन करून गॅसोलीन आणि केरोसीन बनवता येते. हे दोन्ही पदार्थ उष्णता, यंत्रे आणि इतर अनेक गोष्टींसाठी इंधन म्हणून वापरले जातात.
जीवनासाठी आवश्यक असलेले संयुग, पाणी तयार करण्यासाठी देखील कार्बन जबाबदार असतो. तसेच तो सेल्युलोज (वनस्पतींमध्ये) आणि प्लॅस्टिकसारख्या पॉलिमरच्या स्वरूपातही आढळतो.

दुसरीकडे, ग्रॅफाइट हे कार्बनचे एक अपरूप आहे; म्हणजेच तो केवळ शुद्ध कार्बनपासून बनलेला पदार्थ आहे. इतर अपरूपांमध्ये हिरे, अस्फटिक कार्बन आणि कोळसा यांचा समावेश होतो.
'ग्रॅफाइट' हा शब्द 'ग्राफेन' या ग्रीक शब्दावरून आला आहे, ज्याचा इंग्रजीमध्ये अर्थ 'लिहिणे' असा होतो. कार्बनचे अणू एकमेकांशी जोडून पत्रे तयार झाल्यावर ग्रॅफाइट तयार होते आणि ते कार्बनचे सर्वात स्थिर स्वरूप आहे.
ग्रॅफाइट मऊ पण खूप मजबूत असते. ते उष्णतारोधक आहे आणि त्याच वेळी उष्णतेचा उत्तम वाहकही आहे. रूपांतरित खडकांमध्ये आढळणारे हे धातुरूप पण अपारदर्शक पदार्थ असून, त्याचा रंग गडद राखाडी ते काळा असतो. ग्रॅफाइट स्निग्ध असते, आणि याच वैशिष्ट्यामुळे ते एक उत्तम वंगण ठरते.
काच निर्मितीमध्ये ग्रॅफाइटचा वापर रंगद्रव्य आणि साचाकारक म्हणूनही केला जातो. अणुभट्ट्यांमध्येही इलेक्ट्रॉन मंदक म्हणून ग्रॅफाइटचा वापर केला जातो.

कार्बन आणि ग्रॅफाइट एकच आहेत असे का मानले जाते यात आश्चर्य नाही; कारण ते एकमेकांशी जवळून संबंधित आहेत. ग्रॅफाइट कार्बनपासूनच बनते आणि कार्बनपासून ग्रॅफाइट तयार होते. पण त्यांचे बारकाईने निरीक्षण केल्यास तुमच्या लक्षात येईल की ते एकच नाहीत.